مشخصات ماده: ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی (عسر و حرج زوجه).
مفاد: به موجب این ماده «در صورتی که دوام زوجیت موجب عسر و حرج زوجه باشد، وی می‌تواند به حاکم شرع مراجعه و تقاضای طلاق کند. چنانچه عسر و حرج مذکور در محکمه ثابت شود، دادگاه می‌تواند زوج را اجبار به طلاق نماید و در صورتی که ابا کند، زوجه به اذن حاکم شرع طلاق داده می‌شود». عسر و حرج یعنی وضعیتی که ادامه زندگی مشترک را برای زن با مشقت غیرقابل تحمل همراه کند. قانون مصادیقی را ذکر کرده که اماره عسر و حرج‌اند: ترک زندگی توسط شوهر، اعتیاد مضر، محکومیت قطعی به حبس، ضرب و شتم مستمر، ابتلا به بیماری صعب‌العلاج و سوءرفتار. اما فهرست، حصری نیست و هر وضعیت مشقت‌باری می‌تواند عسر و حرج باشد؛ تشخیص نهایی با دادگاه است.
کاربرد عملی: این ماده مهم‌ترین مسیر طلاق یک‌طرفه زوجه است. برای موفقیت، «اثبات» کلید است: گزارش پزشکی قانونی برای ضرب و شتم، استعلام سوءپیشینه و احکام کیفری برای محکومیت، شهادت شهود برای اعتیاد و سوءرفتار، و اظهارنامه‌ها و شکایت‌های پیشین، ادله مؤثرند. صرف ادعا کافی نیست؛ دادگاه باید به «یقین» برسد که دوام زوجیت مشقت‌بار است. نکته راهبردی: اگر زوج حاضر به طلاق توافقی نیست، مسیر عسر و حرج معمولاً از مطالبه مهریه به قصد فشار، کم‌هزینه‌تر و سریع‌تر است. برای زوج: در برابر این دعوا، انکار صرف کافی نیست؛ باید با دلیل (مثل گواهی ترک اعتیاد، شهادت بر حسن معاشرت) اماره‌های عسر و حرج را خنثی کنید. و توجه: در طلاق به دلیل عسر و حرج، زن مستحق کامل مهر است و دادگاه می‌تواند زوج را به پرداخت نفقه معوقه و اجرت‌المثل هم محکوم کند.