مشخصات ماده: ماده ۱۲۲ قانون مجازات اسلامی (شروع به جرم).
مفاد: این ماده مقرر می‌دارد «هرکس قصد ارتکاب جرمی کرده و شروع به اجرای آن نماید، لکن به واسطه عامل خارج از اراده او، قصدش معلق یا بی‌اثر بماند»، به مجازات‌های خفیف‌تری محکوم می‌شود: الف) در جرایمی که مجازات قانونی آنها سلب حیات، حبس دائم یا حبس تعزیری درجه یک تا سه است، به حبس تعزیری درجه چهار؛ ب) در جرایمی که مجازات قانونی آنها قطع عضو یا حبس تعزیری درجه چهار است، به حبس تعزیری درجه پنج؛ پ) در جرایمی که مجازات قانونی آنها شلاق حدی یا حبس تعزیری درجه پنج است، به حبس تعزیری یا شلاق یا جزای نقدی درجه شش. سه رکن دارد: قصد مجرمانه، شروع به «عملیات اجرایی» (نه فقط مقدمات دور)، و ناکامی به دلیل عامل خارجی. اگر مرتکب داوطلبانه و پیش از شروع عملیات اجرایی منصرف شود، مجازاتی ندارد.
کاربرد عملی: مرز میان «شروع به جرم» قابل مجازات و «اقدام مقدماتی» غیرقابل مجازات، ظریف و سرنوشت‌ساز است: خرید اسلحه، مقدمه است؛ نشانه رفتن به سمت قربانی و کشیدن ماشه‌ای که گیر کرده، شروع به عملیات اجرایی است. در دفاع، اگر بتوانید رفتار موکل را در حد «مقدمات» نگه دارید، تبرئه می‌گیرید؛ و اگر شروع احراز شد، لااقل مجازات، همان تخفیف‌یافته ماده ۱۲۲ است نه مجازات جرم تام. نکته مهم: «انصراف ارادی» ــ یعنی پشیمانی خودخواسته پیش از تکمیل جرم ــ مانع مجازات است؛ پس اگر موکل داوطلبانه دست نگه داشته، این را با دلیل (شهادت، پیامک، تماس با پلیس) اثبات کنید. برای شاکی: در پرونده شروع به جرم (مثل شروع به قتل یا سرقت ناتمام)، بر «عامل خارج از اراده» تأکید کنید ــ مثل رسیدن پلیس یا مقاومت بزه‌دیده ــ تا دادگاه، رفتار را شروع به جرم بداند نه یک اتفاق ساده.