مشخصات ماده: ماده ۱۲ قانون مجازات اسلامی (اصول حاکم بر مجازات).
مفاد: به موجب این ماده «حکم به مجازات یا اقدام تأمینی و تربیتی و اجرای آنها، حسب مورد نباید از میزان و کیفیتی که در قانون یا حکم دادگاه مشخص شده است تجاوز کند؛ و هرگونه صدمه و خسارتی که از این جهت حاصل شود، در صورتی که از روی عمد یا تقصیر باشد، حسب مورد موجب مسئولیت کیفری و مدنی است و در غیر این صورت، خسارت از بیت‌المال جبران می‌شود». پیام ماده، «ممنوعیت اضافه‌مجازات» است: مجازات، امانتی است که قانون به دست مجری سپرده و هیچ‌کس ــ نه قاضی، نه مأمور اجرا، نه ضابط ــ حق ندارد فراتر از حکم، بر محکوم سخت بگیرد. اگر تجاوز عمدی یا با تقصیر باشد، مرتکب خودش مجرم و مسئول جبران است؛ و اگر بدون تقصیر رخ داده باشد (مثل اشتباه در اجرا)، بیت‌المال خسارت را می‌پردازد.
کاربرد عملی: این ماده، سپر دفاعی محکومان در مرحله اجراست. مثال‌های واقعی: اجرای حبس بیش از مدت حکم به دلیل اشتباه در محاسبه، اعمال شلاقی بیش از تعداد مقرر، یا توقیف اموال مازاد بر محکومیت مالی. در چنین مواردی، وکیل می‌تواند هم «توقف اضافه‌اجرا» را از اجرای احکام بخواهد و هم دعوای «مطالبه خسارت» طرح کند: علیه مأمور متخلف (در صورت عمد یا تقصیر) یا علیه دولت (پرداخت از بیت‌المال در فرض عدم تقصیر). نکته مهم برای خانواده محکومان: اگر عزیز شما بیش از مدت قانونی در بازداشت مانده، تاریخ دقیق شروع و پایان بازداشت را مستند کنید (برگه‌های زندان، دادنامه)؛ همین مستندات، مبنای محاسبه «ایام بازداشت اضافی» و مطالبه خسارت آن است. این ماده یادآوری می‌کند که پایان دادرسی، پایان حقوق متهم نیست.