مشخصات ماده: ماده ۱۴۴ قانون مجازات اسلامی (رکن روانی جرم عمدی).
مفاد: این ماده، قلب «مسئولیت کیفری» را بیان می‌کند: «در تحقق جرایم عمدی، علاوه بر علم مرتکب به موضوع جرم، باید قصد او در ارتکاب رفتار مجرمانه احراز گردد. در جرایمی که وقوع آنها بر اساس قانون منوط به تحقق نتیجه است، قصد نتیجه یا علم به وقوع آن نیز باید احراز شود». یعنی برای محکومیت به جرم عمدی، دو چیز لازم است: «علم» (آگاهی از موضوع، مثل اینکه بداند مال متعلق به دیگری است) و «قصد» (اراده انجام رفتار مجرمانه). در جرایم «مقید به نتیجه» مثل قتل، علاوه بر این دو، «قصد نتیجه» (قصد کشتن) یا دست‌کم علم به حتمی بودن نتیجه هم باید ثابت شود. بدون رکن روانی، جرم عمدی محقق نمی‌شود؛ حداکثر ممکن است جرم غیرعمدی یا شبه‌عمد مطرح باشد.
کاربرد عملی: «دفاع فقدان سوءنیت» بر همین ماده سوار است. مثال: کسی مال دیگری را برمی‌دارد ولی واقعاً تصور می‌کرده مال خودش است ــ چون «علم به تعلق به غیر» ندارد، سرقت عمدی محقق نشده است. یا در قتل: اگر ضربه عمدی بوده ولی قصد کشتن نبوده و مرگ، نتیجه غیرمنتظره باشد، عنوان از «قتل عمد» به «شبه‌عمد» تغییر می‌کند و مجازات از قصاص به دیه می‌رسد ــ تفاوتی سرنوشت‌ساز. در لایحه دفاعیه، رکن روانی را جزءبه‌جزء بشکافید: آیا موکل به موضوع علم داشت؟ آیا قصد رفتار مجرمانه داشت؟ آیا قصد نتیجه داشت؟ برای هر پاسخ منفی، دلیل بیاورید (اشتباه، اکراه، مستی غیرارادی، جنون). نکته برای شاکی: رکن روانی را با «قرائن» اثبات کنید ــ سابقه اختلاف، تهدیدهای قبلی، تهیه وسیله، نحوه ارتکاب ــ چون قصد، مستقیماً دیده نمی‌شود و دادگاه آن را از اوضاع و احوال استنباط می‌کند.